Pengenalan Ringkas Kepada Ilmu Ushul al-Tafsir

 

al-Syaikh Muhammad bin Shalih al-'Utsaimin

(Fadlan bin Mohd. Othman)

 
 

 

 

Ganti Nama Al-Hudur

 

Ganti nama untuk sifat hadir (al-Hudhur) ada dua jenis:

 

  1. Ganti nama untuk orang yang bercakap (al-mutakallim). Contohnya: firman Allah Ta‘ala (Ghafir 40:44) - Maksudnya: Dan aku menyerahkan urusanku kepada Allah.

     

  2. Ganti nama untuk orang yang mendengar (al-mukhatab). Contohnya: firman Allah Ta‘ala (al-Fatihah 1:7):

    Maksudnya: Iaitu jalan orang-orang yang telah Engkau anugerahkan nikmat kepada mereka.

Dua ganti nama ini tidak perlu kepada sumber dirujuk (al-marji'), kerana memadai dengan ianya menunjukkan sifat hadir.

 

 

 

 

 

Ganti Nama Al-Ghaib

           

Ganti nama untuk sifat ghaib (tidak hadir) ialah yang menunjukkan kepada yang tidak hadir. Ganti nama ghaib ini perlu kepada sumber dirujuk (al-marji') yang mengaitkan ganti nama itu dengannya.

 

Asalnya, sumber dirujuk mestilah mendahului ganti nama baik dari sudut lafaz mahupun susunan dan bersesuaian dengannya dari sudut lafaz dan makna. Contohnya ialah firman Allah Ta‘ala (Hud 11:45) - Maksudnya:

Dan Nuh berseru kepada tuhannya.

 

Sumber dirujuk kadang-kadang difahami daripada kata kerja yang terletak sebelum ganti nama. Contohnya ialah firman Allah Ta‘ala (al-Maidah 5:8) - Maksudnya:

Berlaku adillah kerana berlaku adil itu lebih dekat kepada takwa.

 

Sumber dirujuk kadang-kadang mendahului ganti nama dari sudut lafaz, tanpa susunan. Contohnya ialah firman Allah Ta‘ala (al-Baqarah 2:124) - Maksudnya:

Dan ingatlah ketika Ibrahim diuji Tuhannya.

           

Sumber dirujuk kadang-kadang mendahului ganti nama dari sudut susunan tanpa lafaz. Contohnya:

 

حمل كتابه الطالب.

       Maksudnya:

Telah membawa kitabnya pelajar itu.

           

Sumber dirujuk kadang-kadang difahami daripada konteks ayat. Contohnya ialah firman Allah Ta‘ala (al-Nisa 4:11) - Maksudnya:

 

Dan untuk dua orang ibu bapa bagi masing-masingnya satu perenam dari harta yang ditinggalkan jika yang meninggal itu mempunyai anak.

 

Ganti nama (dhamir) dalam ayat ini merujuk kepada si mati yang difahami daripada firmanNya - Maksudnya:

Dari harta yang ditinggalkan.

 

Sumber dirujuk kadang-kadang tidak sesuai dengan dhamir dari sudut makna. Contohnya ialah firman Allah Ta‘ala (al-Mukminun 23:12-13) - Maksudnya:

Dan sesungguhnya Kami telah mencipa manusia dari satu saripati berasal dari tanah.

Kemudian Kami jadikan saripati itu air mani.

 

Ganti nama dalam ayat ini merujuk kepada manusia dari sudut lafaz sahaja kerana yang dijadikan “nutfah” itu bukanlah insan yang pertama tadi.

 

Sekiranya sumber dirujuk itu sesuai untuk satu (mufrad) dan banyak (jamak), ganti nama (dhamir) boleh merujuk kepadanya dengan salah satu makna tersebut. Contohnya ialah firman Allah Ta‘ala ( al-Talaq 65:11): - Maksudnya:

Dan barangsiapa beriman kepada Allah dan mengerjakan amal yang salih

nescaya Allah akan memasukkannya ke dalam syurga-syurga

yang mengalir di bawahnya sungai-sungai; mereka kekal di dalamnya selama-lamanya. Sesungguhnya Allah memberikan rezeki yang baik kepadanya.

 

Asalnya, sekiranya terdapat banyak ganti nama, sumber dirujukkan adalah satu sahaja. Contohnya ialah firman Allah Ta‘ala (al-Najm 53:5-10) - Maksudnya:

Yang diajarkan kepadanya oleh Jibril yang sangat kuat. Yang mempunyai akal yang cerdas;

dan Jibril itu menampakkan diri dengan rupa yang asli.

Sedang dia berada di ufuk yang tinggi. Kemudian dia mendekat lalu bertambah dekat lagi.

Maka jadilah dia dekat pada Muhammad sejarak dua ujung busur panah atau lebih dekat lagi.

Lalu dia menyampaikan kepada hambanya apa yang telah Allah wahyukan.

 

Ganti nama raf‘ (dhamir yang hukumnya marfu‘) dalam ayat ini merujuk kepada syadid al-quwa (yang keras kekuatannya) iaitu Jibril.

 

Asalnya, dhamir merujuk kepada benda yang terdekat kecuali sekiranya benda itu merupakan yang disandar (mudaf) dan yang disandar kepadanya (mudaf ilaihi) maka ganti nama (dhamir) merujuk kepada yang disandar (mudaf) kerana dialah yang diperkatakan.

           

Contoh bagi dhamir yang merujuk kepada benda yang terdekat ialah firman Allah Ta‘ala (al-Isra’ 17:2) - Maksudnya:

Dan Kami berikan kepada Musa kitab Taurat dan Kami jadikan kitab Taurat itu

petunjuk bagi Bani Israil.

 

 Contoh bagi dhamir yang merujuk kepada yang disandar (mudaf) dan yang disandar kepadanya (mudaf ilaihi) ialah firman Allah Ta‘ala ( Ibrahim 14:34) - Maksudnya:

Dan jika kamu menghitung nikmat Allah tidaklah dapat kamu menghinggakannya.

 

            Kadang-kadang kaedah-kaedah asal ini bertukar sekiranya ada dalil yang menukarkannya.

 

 

 

 

 

 

Al-Izhar (Penggunaan Kata Nama Zahir)

Pada Tempat Al-Idhmar (Penggunaan Ganti Nama)

 

Asalnya, hendaklah digunakan ganti nama (dhamir) pada tempat ganti nama (dhamir) kerana ini lebih menjelaskan makna dan meringkaskan lafaz. Kita dapati ada ganti nama (dhamir) yang merujuk kepada 20 perkataan sebelumnya seperti dalam firman Allah Ta‘ala (al-Ahzab 33:35) - Maksudnya:

 

Allah telah menyediakan untuk mereka keampunan dan pahala yang besar.

 

Kadang-kadang, ganti nama (dhamir) diganti dengan kata zahir (ism zahir), inilah yang dinamakan al-izhar fi maudhi‘ al-idhmar (penggunaan kata nama zahir pada tempat penggunaan ganti nama). Cara ini mempunyai banyak faedah mengikut konteks ayat. Di antaranya ialah:

  1. Penetapan hukum yang terkandung dalam kata nama zahir bagi marji’ (sumber dirujuk).

  2. Menerangkan sebab hukum itu.

  3. Meluaskan  hukum bagi semua orang yang mempunyai sifat yang terkandung dalam kata nama zahir.

Contohnya: firman Allah Ta‘ala (al-Baqarah 2:98) - Maksudnya:

Barangsiapa yang menjadi musuh Allah, malaikat-malaikatNya, rasul-rasulNya,

Jibril dan Mikail, maka sesungguhnya Allah adalah musuh bagi orang-orang kafir.

 

Allah Ta‘ala tidak mengatakan:

فإن الله عدو له

Maksudnya:

Maka sesungguhnya Allah adalah musuh bagi dia.

 

Penggunaan kata nama zahir di sini membawa faedah:

  1. Pensabitan hukum kufur bagi orang yang bermusuh dengan Allah, para malaikatNya, para rasulNya, Jibril dan Mikail.

  2. Menerangkan bahawa Allah Ta‘ala adalah musuh mereka kerana kekufuran mereka.

  3. Semua orang kafir adalah musuh Allah Ta‘ala.

 

Contoh lain, firman Allah Ta‘ala (al-A‘raf 7:170) - Maksudnya:

Dan orang-orang yang berpegang teguh dengan al-kitab Taurat serta mendirikan solat,

akan diberikan pahala kerana sesungguhnya kami tidak mensia-siakan pahala

orang-orang yang mengadakan pembaikan.   

 

 

Allah Ta‘ala tidak mengatakan:

إنا لا نضيع أجرهم

Maksudnya: 

Sesungguhnya kami tidak mensia-siakan pahala mereka.

 

 

Penggunaan kata nama zahir di sini membawa faedah:

  1. Pensabitan hukum islah (baik pulih) bagi orang yang berpegang dengan al-Quran dan mendirikan solat.

  2. Menerangkan bahawa Allah Ta‘ala memberi mereka pahala atas islah mereka.

  3. Semua orang muslih (yang membaik pulih) akan dapat pahala yang tidak akan hilang di sisi Allah Ta‘ala.

Kadang-kadang kata nama zahir mesti digunakan. Khususnya sekiranya terdapat dua sumber dirujuk bagi satu ganti nama, di mana ganti nama itu boleh dirujukkan kepada salah satu daripada kedua-duanya, akan tetapi yang dimaksudkan ialah salah satu daripadanya. Contohnya:

 

اللهم أصلح المسلمين ولاة أمورهم وبطانة ولاة أمورهم.

 

Maksudnya:

Ya Allah, perbaikkanlah orang-orang Islam, iaitu pemimpin-pemimpin mereka

dan penasihat pemimpin-pemimpin mereka.

 

 

Sekiranya digunakan lafaz:

وبطانتهم.

Maksudnya:

dan penasihat mereka.

 

 

Pastinya ini akan menjadikan maksudnya merujuk kepada penasihat orang-orang Islam.

 

 

 

 

 

 

 

Ganti Nama Terasing (Dhamir Al-Fasl)

 

Dhamir al-fasl (ganti nama terasing) ialah huruf dalam bentuk dhamir al-raf‘ al-munfasil (ganti nama raf‘ terasing) yang terletak di antara al-mubtada’ (subjektif) dan al-khabar (objek) yang bersifat ma’rifah (spesifik). Dhamir al-fasl terdiri daripada: 

  1. Dhamir al-mutakallim (ganti nama orang yang bercakap). Contohnya:

    1. Firman Allah Ta‘ala (Taha 20:14) - Maksudnya: Sesungguhnya Aku ini adalah Allah, tidak ada tuhan yang hak selain Aku.

    2. Firman Allah Ta‘ala (al-Saffat 37:165) - Maksudnya: Dan sesungguhnya Kami benar-benar bersaf-saf dalam menunaikan perintah Allah.

  2. Dhamir al-mukhatab (ganti nama orang yang mendengar). Contohnya firman Allah Ta‘ala (al-Maidah 5:117) - Maksudnya: Engkaulah yang mengawasi mereka. 

  3. Dhamir al-ghaib (ganti nama orang ketiga). Contohnya firman Allah Ta‘ala ( al-Baqarah 2:5) - Maksudnya: Dan merekalah orang-orang yang beruntung.

 

 

 

 

 

 

Faedah Gantinama (Dhamir)

           

Di antara faedah dhamir ini ialah:

 

1.  Penekanan maksud ayat. Contohnya konteks:

زيد هو أخوك .

      Maksudnya:

Zaid dialah saudaramu.

     

Penggunaan konteks ini lebih kuat dari sudut penekanan daripada:

زيد أخوك.

Maksudnya:

Zaid ialah saudaramu.

 

2.  Memfokuskan maksud ayat, iaitu mengkhususkan apa yang sebelum dhamir dengan apa yang selepas dhamir.

 

Contohnya: 

المجتهد هو الناجح.

Maksudnya:

Orang yang berusaha dialah yang berjaya.

 

      Konteks ini membawa maksud mengkhususkan orang yang bersungguh-sungguh dengan kejayaan.

 

 

3.  Pembezaan, iaitu membezakan antara khabar (objek) atau tabi‘ (predikat).

Contohnya: 

زيد الفاضل.

      Maksudnya:

Zaid yang mulia.

     

Konteks ini mengandungi dua kemungkinan:

 

      Pertama: perkataan (الفاضل) menjadi sifat kepada (زيد) dan menuntut khabar (objek).

     

Kedua: perkataan (الفاضل) menjadi khabar (objek) kepada (زيد).

     

Akan tetapi konteks:  ( زيد هو الفاضل )

     

Maksudnya: Zaid dialah yang mulia.

 

Konteks ini menjustifikasikan (الفاضل) sebagai khabar (objek) dengan wujudnya dhamir al-fasl (ganti nama terasing).

 

 

 

  

 

 

 

 

Al-Iltifat (Pemalingan)

 

al-Iltifat (pemalingan) ialah penukaran cara bercakap daripada satu sudut ke sudut lain. Di antara bentuk-bentuknya ialah:

 

1.  Pemalingan daripada al-ghaibah (orang ketiga) kepada al-khitab (pendengar) seperti firman Allah Ta‘ala (al-Fatihah 1:2-4) - Maksudnya: Segala puji bagi Allah Tuhan semesta alam. Maha Pemurah lagi Maha Penyayang. Yang menguasai hari pembalasan. Hanya kepada Engkaulah Kami menyembah dan hanya kepada Engkaulah Kami memohon pertolongan.

     

Allah Ta‘ala telah memalingkan kata-kataNya daripada al-ghaibah kepada al-khitab dalam firmanNya (إِيَّاكَ) yang bermaksud: hanya kepada engkau.

 

2. Pemalingan daripada al-khitab (pendengar) kepada al-ghaibah (orang ketiga) seperti firman Allah Ta‘ala (Yunus 10:22) - Maksudnya: Sehingga apabila kamu berada di dalam bahtera dan meluncurlah bahtera itu membawa mereka.

     

Allah Ta‘ala telah memalingkan kata-kataNya daripada al-khitab (pendengar) kepada al-ghaibah (orang ketiga) dalam firmanNya (وَجَرَيْنَ بِهِمْ) yang bermaksud: dan meluncurlah bahtera itu membawa mereka.

 

3.  Pemalingan daripada al-ghaibah (orang ketiga) kepada al-takallum (orang yang bercakap) seperti firman Allah Ta‘ala (al-Maidah 5:12) - Maksudnya: Dan sesungguhnya Allah telah mengambil perjanjian dari Bani Israil dan telah Kami angkat di antara mereka 12 orang pemimpin.

     

Allah Ta‘ala telah memalingkan kata-kataNya daripada al-ghaibah (orang ketiga) kepada al-takallum (orang yang bercakap) dalam firmanNya (وَبَعَثْنَا) yang bermaksud: dan telah kami angkat.

 

4.  Pemalingan daripada al-takallum (orang yang bercakap) kepada al-ghaibah (orang ketiga) seperti firman Allah Ta‘ala ( al-Kauthar 108:1-2) - Maksudnya: Sesungguhnya Kami telah memberikan kepadamu sebuah sungai di syurga. Maka dirikanlah solat kerana tuhanmu dan berkorbanlah.

     

Allah Ta‘ala telah memalingkan kata-kataNya daripada al-takallum (orang yang bercakap) kepada al-ghaibah (orang ketiga) dalam firmanNya (لِرَبِّكَ) yang bermaksud: kerana tuhanmu.

 

 

 

 

 

 

Faedah Al-Iltifat (Pemalingan)

 

Al-iltifat (pemalingan) mempunyai beberapa faedah seperti:

  1. Menarik perhatian pendengar, apabila cara percakapan bertukar.

  2. Menarik pendengar supaya berfikir dalam erti percakapan kerana pertukaran cara percakapan menyebabkan kita berfikir tentang sebabnya.

  3. Menolak rasa bosan daripada pendengar kerana percakapan dalam satu cara, kebiasaannya menyebabkan kebosanan.

Ini adalah faedah-faedah umum bagi al-iltifat. Untuk mengetahui faedah khusus, mestilah dikaji mengikut konteks satu-satu ayat itu.